Vấn đề "nóng" nhất làng văn nghệ trong tuần qua chính là chuyện tiền tác quyền những sáng tác của nhạc sỹ Trịnh Công Sơn được người đại diện - bà Trịnh Vĩnh Trinh - áp khung giá 300 ngàn đồng/bài/lần biểu diễn và sẽ truy thu trong hai năm sử dụng.
Đã có quá nhiều ý kiến biện giải vấn đề này theo nhiều cách khác nhau. Nhưng từ câu chuyện này, người ta có thể nhìn lại những nổi cộm của vấn đề tác quyền trong âm nhạc tại Việt Nam.
Không thể chỉ nhìn vào những hợp đồng bản quyền chết cứng. Nhưng cũng không thể vì thế để làm ngơ trước chuyện tác quyền. Vấn đề là, làm thế nào để cả chủ sở hữu và người sử dụng đều thấy hài lòng và công chúng vẫn được thưởng thức những tác phẩm âm nhạc có giá trị.
Trong tình trạng hỗn mang của vấn đề bản quyền tại Việt Nam hiện nay, câu trả lời là không thể.
Từ vấn đề của nhạc Trịnh...
Về mặt pháp lý, bà Trịnh Vĩnh Trinh không sai, những chủ phòng trà "giận lẫy", không sử dụng những ca khúc của Trịnh Công Sơn cũng không sai. Đó chỉ là việc đôi bên không thỏa thuận được vấn đề bản quyền, nên tạm thời... không liên quan đến nhau.
Chuyện bà Trịnh Vĩnh Trinh đòi thu 300 ngàn/bài trong những đêm nhạc thường kỳ là chuyện có lẽ... không tưởng, bởi không phải chuyện đúng sai mà sẽ khó lòng có ai thực hiện.
Một ca sỹ đi hát show, một đêm anh ta có thể hát tới 6 bài cho một show, nếu như mỗi bài 300 ngàn thì anh ta sẽ mất tiền tác quyền là 2 triệu. Nhưng thực chất, cát sê của anh ta có thể chỉ là 300 ngàn hoặc thấp hơn.
Mật độ sử dụng ca khúc Trịnh Công Sơn tại các phòng trà là khá lớn. Nhưng thực tế, không phải phòng trà nào cũng đông khách và không phải lúc nào phòng trà cũng đủ tiền chi phí.
Dường như việc thu tiền bản quyền áp một khung giá chung của bà Trinh đã chạm vào vấn đề này. Tác quyền là việc cần làm. Nhưng làm thế nào để hai bên đi tìm được tiếng nói chung lại là không đơn giản.
Trịnh Công Sơn, lúc sinh thời, gần như sáng tác như một niềm vui sống và không màng chuyện tiền bạc. Nếu như đất nước này có một truyền thống tốt về thực thi bản quyền, hẳn nhiên Trịnh Công Sơn sẽ là nhạc sỹ giàu nhất. Nhưng Trịnh Công Sơn không có niềm vui ấy. Ông có niềm vui là những nốt nhạc của mình chia sẻ được với một đám đông. Đám đông công chúng ấy, đến nay phần lớn vẫn hát nhạc của ông hồn nhiên.
Họ không hẳn không tôn trọng bản quyền của nhạc sỹ. Mà họ vốn được tự nhiên hát những gì mình yêu quý ngay cả khi ông còn sống. Đến nay, đột ngột bị ngưng lại, tình yêu ấy sẽ phải thông qua một kênh trao đổi, đó là muốn yêu thì phải trả tiền mới được yêu.
... Đến những vấn đề bản quyền âm nhạc Việt Nam
Năm 2007, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam thu được hơn 9 tỷ đồng tiền phí. Giám đốc Phó Đức Phương tự hào rằng, đó là khoản tiền gấp đôi so với năm trước và bằng tổng của những năm trước đó cộng lại. Ông Phương đã có cuộc hẹn với một số nhà báo thân thiết của Trung tâm vào sáng 28/3.
Rất nhiều nhà báo đã tự tìm đến cuộc hẹn này với hy vọng sẽ có được những thông tin chính thức từ Trung tâm về vấn đề bản quyền nhạc Trịnh Công Sơn. Nhưng Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam lại không quan tâm đến những vấn đề... nhỏ ấy.
Nhạc sỹ Phó Đức Phương tỏ ra rất bức xúc với những đơn vị lớn mà không chịu thực hiện vấn đề trả tác quyền qua Trung tâm. Và cuộc hẹn ấy nhằm nhờ báo chí vào cuộc. Đó là truyền hình VTC, sau 5 năm phát sóng, 3 năm bàn thảo, vẫn đùn đẩy trách nhiệm và đến nay vẫn "bặt vô âm tín".
Đài Tiếng nói Việt Nam cũng vậy, 5 năm không một lời giải thích. Truyền hình cáp Hà Nội và Truyền hình cáp Việt Nam, những đơn vị kinh doanh, nhưng cũng không chịu thanh toán chuyện tác quyền.
Nhạc sỹ Phó Đức Phương cho rằng, đó mới là vấn đề lớn mà trung tâm này đang phải giải quyết. Còn chuyện bản quyền của Trịnh Công Sơn đã không được bàn tới.
Vấn đề mà bản quyền âm nhạc Việt Nam đang gặp phải là việc thay đổi những thói quen. Không phải là thói quen "xài chùa" của công chúng mà là thói quen trong cả một hệ thống những công nghệ biểu diễn, thu âm...
Xuất phát điểm của biểu diễn ca nhạc tại Việt Nam trong vòng vài chục năm trở lại đây là những chương trình nặng về tuyên truyền và người ta quen dần với phong cách "tất cả có nhà nước lo". Khi sáng tác, nhạc sỹ cũng chỉ một ý nghĩ là viết ra cho công chúng hát và thưởng thức.
Ca sỹ hát, như một công chức, hát để cho đài phát thanh, đài truyền hình phát, hát xong là xong. Khi mọi thứ được làm với tinh thần... cống hiến, thì vấn đề bản quyền đã không bị đưa ra mổ xẻ gay gắt và quyền lợi cũng không phải là vấn đề lớn trong "công nghệ biểu diễn" này. Công nghệ thu âm cũng vậy.
Và rồi, mọi thứ đều dần trở thành một thứ tiền lệ. Các nhạc sỹ vui vẻ chấp nhận. Ca sỹ lấy cát sê theo thỏa thuận với bầu show. Bầu show không quan tâm tới bài hát mà chỉ quan tâm tới ca sỹ ngôi sao. Cái vòng tròn ấy khiến mọi người gần như mặc định, việc thanh toán tác quyền không phải việc của mình. Thói quen ấy đã khiến mọi chuyện trở nên rắc rối.
Khi có luật bản quyền, nhạc sỹ đôi khi nổi hứng đòi nhuận bút, còn phần lớn vẫn là... để hát cho vui. Và sự thật, việc để hát cho vui ấy cũng không hoàn toàn chỉ là thiệt hại. Cái lợi, đó chính là sự sẻ chia rất cụ thể một ca khúc giữa người sáng tác, người hát và người cảm nhận.
Quyền lợi của nghệ sỹ dưới góc nhìn luật pháp
Đại diện một văn phòng luật chuyên về lĩnh vực bản quyền và sở hữu trí tuệ tại Hà Nội phân tích: Hệ thống văn bản pháp luật về quyền tác giả ở Việt Nam là khá đầy đủ và hệ thống. Nhưng quyền tác giả lại chưa được thực thi một cách nghiêm túc, chủ yếu do sự thiếu hiểu biết của các bên có liên quan, ý thức chấp hành pháp luật chưa cao, do thói quen dùng "của chùa" của nhiều người.
Ngoài ra, do đặc tính của các bên tham gia vào quan hệ này, đó là nhà văn, nhà thơ, nghệ sĩ nói chung, rất nhiều người trong số họ không nhất quán quan điểm về một vấn đề quan trọng của quyền tác giả: quyền tài sản. Nói một cách đơn giản là khi thì họ chẳng quan tâm đển tiền nong, "miễn là tác phẩm đến được với công chúng", khi thì họ quay ngoắt một cái, đòi đến từng đồng từng hào. Chính điều này làm các quan hệ dân sự họ tham gia trở nên phức tạp hơn rất nhiều.
Việc xử phạt trong quan hệ về quyền tác giả không có nhiều tác dụng. Điều này xuất phát từ bản chất của quan hệ quyền tác giả là quan hệ dân sự với đặc trưng là tính ngang bằng và sự thỏa thuận của các bên có liên quan. Việc xử phạt chỉ nên áp dụng và chỉ có hiệu quả trong những quan hệ không ngang bằng.
Cũng theo luật sư này, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả hiện nay hoạt động không hiệu quả. Các nhạc sĩ hoàn toàn có quyền và nên tự mình (hoặc thông qua người đại diện, luật sư) đòi tác quyền. Tòa án là cơ quan có thể xem xét đến.
Nhiều vụ việc về vi phạm bản quyền ở Việt Nam bị "chìm xuồng" vì tâm lý ngại đụng đến pháp luật và dĩ hòa vi quý của những người làm nghệ thuật. Nếu muốn bảo vệ quyền lợi của mình thì cách duy nhất là thay đổi tâm lý "ngại đụng đến pháp luật".
Về mặt lý thuyết, khi đã được coi là quyền thì anh có thể thực thi quyền và cũng có thể từ bỏ quyền. Không ai có thể bảo vệ quyền lợi của mình tốt bằng chính bản thân mình, vì đơn giản, đó là quyền và lợi của mình. Nếu những người làm nghệ thuật cứ nghĩ là mình chỉ việc ngồi gảy đàn tưng tưng mà có người xả thân bảo vệ quyền lợi của mình, thì cứ tiếp tục... gảy đàn tưng tưng thôi, chỉ có điều là sẽ hiếm khi có tiền trong túi.
Trong trường hợp của bà Trịnh Vĩnh Trinh, pháp luật đang bảo vệ bà. Tuy nhiên, quan hệ dân sự là quan hệ thỏa thuận, sự thỏa thuận của các bên liên quan, về lý thuyết, có giá trị tối cao, miễn là không vi phạm điều cấm của luật.
Vì thế, việc thiết lập một khung giá cho các giao dịch dân sự luôn luôn là một cách quản lý… "ngây ngây thơ thơ". Việc quy định khung giá chỉ có tác dụng duy nhất là làm ngừng trệ các giao dịch và tạo ra một thị trường đen cho các giao dịch liên quan.
Theo: Hoài Phố - CAOL |
